Trong tiềm thức của mỗi người dân Việt Nam, hình ảnh Táo Quân cưỡi cá chép bay về trời tâu bày việc bếp núc hạ giới đã trở thành một nét đẹp văn hóa không thể phai mờ. Ngày 23 tháng Chạp, dẫu bận rộn đến đâu, các mẹ các chị cũng cố gắng chọn mua cho được những chú cá chép đỏ khỏe mạnh, vẫy đuôi trong chậu nước để làm lễ tiễn ông Táo.
Chúng ta làm theo tục lệ ông bà để lại, thành tâm và kính cẩn. Nhưng sâu xa trong đó, lý do vì sao loài vật bơi dưới nước này lại được chọn làm "phương tiện hàng không" hạng nhất để lên Thiên đình thì không phải ai cũng tường tận. Phải chăng chỉ vì nó đẹp, hay còn bởi một tích xưa ly kỳ nào đó về sự kiên cường và hóa thân thần kỳ?
Tại sao lại là Cá Chép? Huyền thoại về sự kiên cường vượt Vũ Môn
Để trả lời cho câu hỏi "Tại sao là cá chép?", chúng ta phải quay ngược thời gian về với những truyền thuyết dân gian đã ăn sâu vào tâm thức người Việt. Chuyện kể rằng, năm ấy trời hạn hán, số lượng Rồng quá ít không đủ làm mưa phun nước xuống trần gian, Thượng Đế mới tổ chức một cuộc thi tuyển chọn các loài vật lên làm Rồng, gọi là thi vượt Vũ Môn.
Cuộc thi ấy vô cùng khốc liệt với ba đợt sóng dữ dội. Biết bao loài thủy tộc từ tôm, cua, đến cá rô, cá trê đều hăm hở tham gia nhưng đều thất bại ê chề. Con thì bị toạc da, con thì ngã sấp ngửa. Duy chỉ có con cá chép là khác biệt. Nó ngậm trong miệng một viên ngọc quý (biểu tượng của sự tinh anh), vây vẩy cứng cáp, và quan trọng nhất là ý chí kiên cường không bỏ cuộc. Cá chép đã dũng cảm vượt qua ba đợt sóng thần, lọt vào cửa Vũ Môn và lập tức hóa thân thành Rồng, bay vút lên trời cao, phun mưa cứu độ chúng sinh.
Chính vì tích "Cá chép hóa Rồng" ấy, mà cá chép trở thành biểu tượng duy nhất của loài vật dưới nước có khả năng "biến hình" và bay lên trời. Rồng là linh vật của trời đất, có quyền năng hô mưa gọi gió, mang lại mùa màng bội thu. Do đó, cá chép tiền thân của Rồng chính là phương tiện phù hợp nhất, xứng tầm nhất để đưa Táo Quân – vị thần cai quản bếp lửa gia đình vượt qua ranh giới Thiên - Địa để lên chầu Ngọc Hoàng.
Vì sao không phải là ngựa, trâu hay các loài vật khác?
Nhiều người thắc mắc, ngựa chạy nhanh ngàn dặm, trâu khỏe mạnh cày bừa, tại sao Táo Quân không cưỡi? Câu trả lời nằm ở tính chất "đa năng" và môi trường sống của các loài vật. Ngựa và trâu tuy khỏe, nhưng chúng chỉ đi được trên mặt đất. Chim tuy bay được lên cao, nhưng lại không thể lặn sâu xuống nước.
Trong khi đó, thế giới của Táo Quân là sự giao thoa giữa Âm và Dương, giữa Đất và Trời. Cá chép là loài vật sống dưới nước (Thủy), tượng trưng cho Âm. Khi hóa Rồng bay lên trời, nó tượng trưng cho Dương. Việc Táo Quân cưỡi cá chép thể hiện sự hài hòa, luân chuyển linh hoạt của ngũ hành.
Hơn nữa, cá chép đỏ còn là một hình ảnh rất đỗi thân thuộc với nền văn minh lúa nước của người Việt. Trong văn hóa nông nghiệp, nước là yếu tố quan trọng hàng đầu ("Nhất nước, nhì phân..."). Cá chép sống trong môi trường nước, lại có khả năng hóa rồng làm mưa, nên việc chọn cá chép còn gửi gắm ước vọng của người nông dân về một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, vạn vật sinh sôi.
Cá Chép: Biểu tượng của sự thăng tiến và lộc tài
Không chỉ là phương tiện đi lại, con cá chép trong mâm cúng ông Công ông Táo còn mang ý nghĩa tinh thần to lớn về sự thăng tiến. Hình ảnh "Cá chép vượt Vũ Môn" là bài học về sự kiên trì, bền bỉ vượt qua khó khăn để đạt được thành công.
Đối với người Việt, đặc biệt là những gia đình có con cái đang tuổi ăn học, cúng cá chép còn là lời cầu khẩn cho con cháu được thông minh, đỗ đạt, công thành danh toại. Cá chép đẻ nhiều trứng, nên nó cũng là biểu tượng của sự sinh sôi, nảy nở, con đàn cháu đống, phú quý dư dả. Màu đỏ của cá chép (thường là cá chép đỏ hoặc cá chép vàng) thuộc hành Hỏa, tương ứng với Táo Quân (Thần Bếp), tạo nên sự tương sinh, mang lại vận khí may mắn, xua đuổi những điều xui xẻo của năm cũ.
Tục thả cá: Nét đẹp của lòng từ bi
Cuối cùng, tục cúng cá chép rồi đem thả ra sông hồ còn mang một ý nghĩa nhân văn sâu sắc của Phật giáo, đó là phóng sinh. Sau khi cúng xong, các gia đình mang cá ra ao, hồ, sông, suối để thả, với ngụ ý "cá chép hóa rồng" đưa ông Táo về trời. Hành động thả cá nhẹ nhàng, không ném hay quăng mạnh, chính là thể hiện lòng từ bi, yêu thương muôn loài, tích đức hành thiện cho gia chủ.
Nhìn những chú cá chép quẫy đuôi bơi ra dòng nước lớn, lòng người cũng cảm thấy thanh thản, nhẹ nhõm, như trút bỏ được những muộn phiền của năm cũ để sẵn sàng đón nhận những điều tốt đẹp trong năm mới. Vậy nên, con cá chép trên mâm cúng ngày 23 tháng Chạp không chỉ là một lễ vật, mà là cả một bầu trời văn hóa, là kết tinh của ước mơ về sự no đủ, hạnh phúc và vươn lên không ngừng của người Việt bao đời nay.
Một chút lưu ý nhỏ cho bạn: Khi đi mua cá chép cúng Táo Quân, hãy chọn những chú cá bơi khỏe, lặn sâu, vảy không bị trầy xước. Khi thả cá, hãy chọn nơi nước sạch, nghiêng miệng túi hoặc chậu để cá tự bơi ra, tránh thả cả túi nilon xuống nước để bảo vệ môi trường nhé!