"Chiếc hộp bê tông" trong mùa đông xám xịt
Hà Nội những ngày giáp Tết Nguyên đán 2026, bầu trời như sụp xuống thấp hơn bởi một lớp màn đục ngầu bao phủ toàn thành phố. Đó không phải là sương khói lãng mạn trong thơ ca, mà là sự pha trộn ngột ngạt giữa độ ẩm mùa đông và bụi mịn PM2.5, khiến các ứng dụng đo chất lượng không khí liên tục báo động màu đỏ và tím.
Nếu len lỏi vào sâu trong một con ngõ nhỏ ở phố Đinh Tiên Hoàng, Hàng Ngang hay Mã Mây... lúc này, bạn sẽ cảm nhận sự bí bách cô đặc lại đến nghẹt thở. Trong những căn nhà được ví như "hộp diêm" với lối đi chỉ vừa một người lách, hàng vạn cuộc đời vẫn đang xoay xở sinh tồn. Ánh sáng mặt trời là một thứ xa xỉ. Mùi ẩm mốc của tường vôi cũ kỹ quyện với khói xe máy quẩn quanh không lối thoát. Người Hà Nội yêu phố, yêu cái "hồn" kẻ chợ, nhưng cũng đang kiệt sức vì sự quá tải của hạ tầng.
Những con ngõ nhỏ, ẩm thấp trên con phố Đinh Tiên Hoàng, Hà Nội. Ảnh: Tiền Phong.
Chính trong bối cảnh bức bối ấy, bản báo cáo Quy hoạch Thủ đô trình HĐND những ngày cuối tháng 1 như một "cú hích" mạnh mẽ, vừa mang đến hy vọng đổi đời, vừa đặt ra những thách thức choáng ngợp. Một con số chưa từng có tiền lệ được đưa ra: Di dời hơn 862.000 người và huy động 14,5 triệu tỷ đồng (giai đoạn 2026-2035) để tái thiết thành phố.
Đây không đơn thuần là việc xây thêm nhà hay mở thêm đường. Đây là cuộc tái cấu trúc "ADN" của một đô thị, là khát vọng phá vỡ những bức tường bê tông chật hẹp để tìm về với không gian thoáng đạt bên kia sông.
Toàn cảnh phố cổ Hà Nội quanh trung tâm Hồ Gươm: Ảnh. Hùng Cường/Makettime
Những lần lỡ hẹn với giấc mơ "Đa trung tâm"
Ngược dòng thời gian về năm 2008, khi Hà Tây sáp nhập vào Hà Nội. Thời điểm đó, chúng ta đã mơ về một siêu đô thị với các thành phố vệ tinh như Hòa Lạc, Sơn Tây, Xuân Mai. Bản quy hoạch chung 1259 (năm 2011) đã từng vẽ nên viễn cảnh giãn dân ra khỏi vùng lõi.
Hà Nội vẫn phát triển theo kiểu "vết dầu loang". Mọi nguồn lực, cơ quan, trường học, bệnh viện vẫn co cụm ở phía Nam sông Hồng. Khu công nghệ cao Hòa Lạc vắng bóng người suốt nhiều năm, các đô thị vệ tinh "ngủ quên" vì thiếu sự kết nối giao thông. Hệ quả là nội đô oằn mình gánh tải. Cứ mỗi trận mưa, phố biến thành sông; cứ mỗi giờ cao điểm, Vành đai 3 lại biến thành bãi đỗ xe khổng lồ dài hàng cây số.
Đường Vành đai 3 ùn tắc triền miên.Ảnh: Trường Hùng, Cục CSGT
Chúng ta đã sai ở đâu? Câu trả lời nằm ở tư duy kết nối. Chúng ta muốn dân ra ngoại thành, nhưng lại không đưa "cần câu cơm" (việc làm, tiện ích) và "phương tiện" (giao thông công cộng) đến đó. Người dân không thể sống ở Hòa Lạc để sáng sáng đi xe máy 30km vào Hoàn Kiếm làm việc.
Nguồn lực cho giấc mơ 100 năm: Bài học từ quốc tế
Bản quy hoạch mới đưa ra con số đầu tư dự kiến rất lớn: Khoảng 4 triệu tỷ đồng chỉ để phát triển 5 khu đô thị mới, và 1,5 triệu tỷ đồng cho hệ thống đường sắt đô thị. Tuy nhiên, thay vì e ngại về gánh nặng ngân sách, giới chuyên gia nhìn nhận đây là cơ hội để Hà Nội áp dụng các mô hình tài chính đô thị tiên tiến, đa mục tiêu đã thành công trên thế giới.
Chìa Khóa TOD
"Biến đất đai thành nguồn lực."
Theo đó, hệ thống đường sắt đô thị (Metro) không chỉ đóng vai trò vận tải, mà còn là công cụ dẫn dắt quy hoạch và tạo ra nguồn lực tài chính. Khi một tuyến Metro hình thành, giá trị đất đai xung quanh các nhà ga sẽ tăng vọt (địa tô chênh lệch). Nhà nước sẽ thu hồi phần giá trị gia tăng này tái đầu tư vào hạ tầng.
Nhìn ra thế giới, các siêu đô thị đều đã giải bài toán này rất hiệu quả:
Hàn Quốc
Tại Seoul, sự phát triển thần kỳ của khu Gangnam hay các đô thị vệ tinh phía Nam sông Hàn gắn liền với sự mở rộng của mạng lưới tàu điện ngầm. Chính quyền đã sử dụng nguồn thu từ quỹ đất ven các tuyến tàu để bù đắp chi phí xây dựng khổng lồ.
Trung Quốc
Các thành phố như Thượng Hải, Thâm Quyến sử dụng hạ tầng giao thông (Metro, đường sắt cao tốc) để "vẽ" lại bản đồ kinh tế, biến những vùng đất nông nghiệp ngoại vi thành các trung tâm thương mại sầm uất chỉ trong 1-2 thập kỷ.
Châu Âu
Tại London (Anh), dự án Crossrail (Elizabeth Line) đã áp dụng cơ chế thu thuế bổ sung đối với các doanh nghiệp hưởng lợi trực tiếp từ tuyến tàu để chia sẻ gánh nặng đầu tư công.
"Ngũ giác kim cương" và Trục Sông Hồng
Khác với quy hoạch đơn cực trước đây, bản quy hoạch tầm nhìn 100 năm lần đầu tiên định hình rõ nét mô hình "Thành phố trong Thủ đô" với sự xuất hiện của 5 siêu đô thị chiến lược, được ví như "ngũ giác kim cương" bao quanh vùng lõi, với tổng diện tích lên tới 49.700 ha và tổng mức đầu tư ước tính 4 triệu tỷ đồng.
Đây là nhóm dự án chiến lược lớn nhất của Hà Nội trong thập niên tới, được thiết kế tỉ mỉ để giải bài toán giãn dân và tái cấu trúc đô thị:
Mô phỏng 5 khu đô thị mới quy mô 'siêu' khủng Hà Nội (Hình ảnh được thiết kế bởi Ai, dựa trên thông tin quy hoạch, không phải thiết kế thật)
Vuốt ngang để xem chi tiết từng khu đô thị
Tuy nhiên, điểm nhấn táo bạo nhất, đóng vai trò kết nối tất cả các cực tăng trưởng này, chính là cuộc "lột xác" của Sông Hồng.
Từ vị thế là ranh giới chia cắt, là "sân sau" nhếch nhác với bãi bồi hoang hóa và xóm liều, sông Hồng được quy hoạch trở thành Trục xanh trung tâm, là mặt tiền của đô thị văn minh. 1.800 ha khu vực này sẽ được tái cấu trúc với ngân sách dự kiến 720.000 tỷ đồng.
Lộ trình 20 năm: Cuộc "Đại di dân" lịch sử
Để hiện thực hóa bức tranh trên, Hà Nội chấp nhận một cuộc "đại phẫu thuật cơ thể" nhưng cần thiết: Di dân.
Giai đoạn 1
Kiến Tạo Hạ Tầng
- Hoàn thiện Vành đai 4
- Khởi công 0 tuyến Metro
- Xây dựng 0 Khu đô thị mới
Giai đoạn 2
Cuộc Đại Di Dân
Di dời dân cư khỏi vùng lõi lịch sử và các khu tập thể cũ nát.
Hà Nội cũng thay đổi tư duy về dân số: Không cấm cản nhập cư (biện pháp hành chính) mà quản lý bằng hạ tầng kinh tế. Dự báo đến năm 2045, dân số Thủ đô sẽ đạt 15-16 triệu người.
Kế hoạch giãn dân Hà Nội
đến 2026 - 2045
Tầm nhìn 100 năm của Hà Nội rất đẹp và đầy khát vọng. Nó chạm đến mong ước sâu thẳm của người dân về một cuộc sống văn minh hơn.
Phối cảnh tổng thể quy hoạch thành phố ven sông Hồng.