Mỗi khi hương trầm thoang thoảng bay ra từ những nếp nhà hàng xóm, báo hiệu ngày 23 tháng Chạp đã về, những người sống cảnh nhà thuê, ở trọ lại dấy lên một nỗi niềm khó tả. Đó là chút chạnh lòng nhớ không khí sum vầy ở quê, và cả nỗi lo lắng mơ hồ về việc thờ cúng nơi đất khách. Nhiều người e ngại rằng trong không gian chật hẹp, không có bàn thờ trang nghiêm, việc cúng tiễn ông Táo về trời sẽ thiếu đi sự tôn kính hoặc phạm vào những điều kiêng kỵ. Thế nhưng, văn hóa tâm linh của người Việt vốn trọng cái "tình" và chữ "tâm". Vậy ở nhà thuê, cúng ông Táo thế nào cho vẹn tròn, ấm cúng mà không cần quá cầu kỳ?
Nỗi niềm "an cư" và chuyện bếp núc ngày 23 tháng Chạp
Có lẽ chưa bao giờ chuyện "an cư lạc nghiệp" lại trở thành nỗi trăn trở lớn như bây giờ, nhất là với những người trẻ hay các cặp vợ chồng mới cưới đang bám trụ lại thành phố. Trong những căn phòng trọ vỏn vẹn vài chục mét vuông, hay những căn nhà thuê mà chủ nhà không cho phép khoan đục, lập bàn thờ cố định, việc duy trì những nghi lễ truyền thống đôi khi trở thành một bài toán khó. Người ta sợ rằng nếu không có ban thờ Táo quân riêng biệt, hay không có không gian trang trọng, thì lời khấn nguyện cả năm sẽ không thấu đến trời cao. Tuy nhiên, chúng ta cần hiểu đúng về bản chất của tục lệ này để cởi bỏ những áp lực không đáng có.
Theo quan niệm dân gian, Táo Quân là vị thần cai quản việc bếp núc, giữ lửa ấm và ghi chép lại những chuyện tốt xấu của gia chủ trong một năm để báo cáo với Ngọc Hoàng. Vị thần này gắn liền với cái bếp, nơi được coi là trái tim của ngôi nhà, bất kể đó là dinh thự nguy nga hay chỉ là một gian bếp gas đơn sơ nơi góc phòng trọ. Thần linh chứng giám ở tấm lòng thành, ở cách chúng ta đối nhân xử thế và gìn giữ ngọn lửa gia đình, chứ không phải ở việc bạn sở hữu căn nhà đó hay đang đi thuê. Do đó, dù ở nhà thuê, bạn hoàn toàn có thể cúng ông Táo một cách đàng hoàng và ấm cúng.
Không có bàn thờ, lễ nghi có được giản lược?
Đây là câu hỏi khiến nhiều người đau đầu nhất: "Nhà tôi không có bàn thờ ông Táo, tôi cúng ở đâu?". Thực tế, ở nhiều vùng miền, việc thờ cúng ông Táo cũng rất linh hoạt. Có nơi thờ ngay trên kệ bếp, có nơi thờ chung với bàn thờ gia tiên. Đối với các bạn sinh viên, công nhân hay gia đình trẻ ở trọ, việc không có bàn thờ là điều hoàn toàn dễ hiểu và có thể chấp nhận được. Các chuyên gia phong thủy và nhà nghiên cứu văn hóa đều đồng tình rằng: "Lễ bạc tâm thành". Nếu điều kiện không cho phép lập bàn thờ trang trọng, bạn chỉ cần chuẩn bị một chiếc bàn sạch sẽ, hoặc một mâm cơm tươm tất đặt ở vị trí cao ráo, trang nghiêm gần khu vực bếp là đủ.
Điều tối kỵ không phải là thiếu bàn thờ, mà là sự cẩu thả, bừa bộn. Trước khi cúng, hãy dọn dẹp khu vực bếp núc thật gọn gàng, lau chùi sạch sẽ những vết dầu mỡ bám cặn cả năm qua. Một không gian thanh tịnh, sạch sẽ chính là cách thể hiện lòng tôn kính lớn nhất đối với các vị thần. Nếu không gian quá chật, bạn có thể kê một chiếc bàn nhỏ, trải khăn sạch ngay ngắn để đặt mâm lễ, hướng ra phía cửa chính hoặc hướng hợp với mệnh gia chủ nếu bạn là người kỹ tính, nhưng quan trọng nhất vẫn là sự thuận tiện và an toàn cháy nổ.
Mâm cỗ: Tùy tiền biện lễ, cốt ở tấm lòng
Đừng nhìn vào những mâm cao cỗ đầy trên mạng xã hội mà cảm thấy áp lực. Việc sắm sửa lễ vật cúng ông Táo ở nhà thuê nên tuân theo tiêu chí "tùy tiền biện lễ", tức là tùy vào điều kiện kinh tế và hoàn cảnh sống mà chuẩn bị. Ông Táo không đòi hỏi gia chủ phải dâng sơn hào hải vị. Một mâm cỗ cúng truyền thống có thể được tinh giản tối đa nhưng vẫn giữ được nét đẹp văn hóa.
Bạn có thể chuẩn bị một đĩa xôi (xôi gấc cho đỏ may mắn hoặc xôi đỗ), một khoanh giò hoặc một miếng thịt luộc, thêm một đĩa hoa quả tươi và ba chén nước trà. Nếu không có thời gian nấu nướng phức tạp, một bộ lễ chay với hoa tươi, quả ngọt, trầu cau và giấy tiền vàng mã (nếu có) cũng đã là rất trân quý. Đặc biệt, theo phong tục, cá chép là phương tiện để ông Táo cưỡi về trời. Ở nhà trọ chật chội, bạn không nhất thiết phải mua chậu lớn để thả cá chép sống nếu không tiện, bạn có thể cúng cá chép giấy (trong bộ vàng mã) hoặc đơn giản là dâng lên với ý niệm tiễn đưa trong tâm tưởng. Sự linh hoạt này không làm mất đi tính thiêng liêng mà còn giúp nghi lễ trở nên nhẹ nhàng, phù hợp với nhịp sống hiện đại.
Gửi gắm ước vọng trong gian bếp nhỏ
Cuối cùng, điều đọng lại sau nghi lễ cúng ông Táo không phải là mâm cỗ to hay nhỏ, mà là khoảnh khắc chúng ta tĩnh tâm lại sau một năm dài vất vả. Dù là căn phòng trọ mười mét vuông hay căn hộ đi thuê, đó vẫn là nơi che mưa chắn nắng, là nơi chúng ta trở về mỗi tối. Việc thắp một nén nhang (hoặc chắp tay khấn nguyện nếu không được đốt nhang) là lúc chúng ta gửi gắm những ước vọng về một năm mới bình an, công việc hanh thông và sức khỏe dồi dào.
Đừng để sự thiếu thốn về cơ sở vật chất ngăn cản bạn thực hiện những nghi thức văn hóa đẹp đẽ. Hãy cứ sửa soạn một cái lễ mỏng nhưng chứa đựng lòng biết ơn dày dặn. Khi mùi hương trầm lan tỏa trong không gian nhỏ, hay khi bạn nhìn ngắm mâm cơm tươm tất do chính tay mình nấu, bạn sẽ thấy căn phòng trọ bỗng trở nên ấm áp lạ thường. Đó chính là không khí Tết, là hồn cốt của gia đình mà không bất động sản nào định giá được. Vậy nên, ngày 23 này, hãy cứ mạnh dạn sửa soạn mâm cỗ tiễn ông Táo về trời, để thấy rằng dù ở đâu, chỉ cần có tâm, ở đó có Tết.