Trong những năm gần đây, bức tranh nuôi dạy con ở nhiều gia đình châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, không còn xa lạ: cha mẹ nỗ lực đến kiệt sức, trẻ em mệt mỏi vì lịch học dày đặc, tất cả đều bị cuốn vào guồng quay của luyện đề, thi cử, giải thưởng và trường danh tiếng. Mỗi bước đi đều gấp gáp, bởi ai cũng sợ con mình chậm hơn người khác.
Tuy nhiên, có một câu hỏi hiếm khi được đặt ra một cách thẳng thắn: Điều gì sẽ xảy ra nếu con đường mà cha mẹ đang dốc toàn lực đẩy con đi, thực chất là một con đường đang dần biến mất?
Câu hỏi này được khơi gợi trở lại sau những phát biểu gần đây của tỷ phú Elon Musk về tương lai lao động và giáo dục. Không đưa ra lời khuyên trực tiếp cho phụ huynh, nhưng những phân tích của Musk đã vô tình chạm đến một vấn đề cốt lõi: mô hình “chuẩn bị cho một tương lai xác định” có thể đã không còn phù hợp trong bối cảnh thế giới thay đổi quá nhanh.
Niềm tin vào "con đường chắc chắn"
Với nhiều bậc cha mẹ, niềm tin vào học hành – thi cử – vào hệ thống từng là chiếc chìa khóa giúp họ đổi đời. Trong một xã hội ổn định, lộ trình này đã được kiểm chứng: học tốt, đỗ đạt, vào một vị trí an toàn và có thu nhập ổn định. Chính trải nghiệm đó khiến không ít phụ huynh tin rằng chỉ cần con đủ chăm chỉ, đủ kỷ luật và đủ giỏi, tương lai của con có thể được “lập trình”.
Thế nhưng, theo Elon Musk, thế giới đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu sắc. Trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, nhiều kỹ năng bị thay thế, ranh giới nghề nghiệp mờ đi và không ít công việc từng được coi là bền vững đang dần biến mất. Trong bối cảnh ấy, việc giáo dục trẻ theo tư duy “chuẩn bị cho một đích đến cố định” không còn là bảo đảm an toàn, mà có thể trở thành rủi ro.
Nghịch lý của giáo dục hiện đại
Một nghịch lý đang hiện hữu: cha mẹ đầu tư nhiều hơn bao giờ hết cho giáo dục, nhưng lại tập trung vào những năng lực dễ bị thay thế nhất. Đó là khả năng làm bài theo khuôn mẫu, tìm đáp án đúng duy nhất, tuân thủ quy trình và tối ưu hóa trong những lộ trình đã được định sẵn.
Elon Musk từng nhấn mạnh rằng AI không thay thế con người nói chung, mà thay thế những công việc không cần phán đoán. Khi máy móc có thể tạo ra báo cáo, viết mã, phân tích dữ liệu chỉ trong vài giây, giá trị con người không còn nằm ở việc “làm được hay không”, mà ở khả năng hiểu vấn đề, đặt câu hỏi và đưa ra lựa chọn có ý nghĩa.
Đáng tiếc, chính những năng lực này lại thường bị xem nhẹ trong môi trường giáo dục nặng về thi cử, nơi kết quả được đo bằng điểm số và thứ hạng.
Nguy cơ "đóng trần" quá sớm
Nhiều người cho rằng áp lực học tập là vấn đề lớn nhất. Nhưng nhìn từ góc độ dài hạn, tổn thương sâu sắc hơn của giáo dục thi cử có thể nằm ở việc quá sớm định nghĩa thế nào là thành công, và thế nào là đi sai đường.
Khi trẻ liên tục được định hướng rằng chỉ có một số con đường là an toàn, đáng theo đuổi, thế giới quan của các em sẽ dần bị thu hẹp. Trong khi đó, tương lai mà Elon Musk mô tả là một tương lai mà ngay cả khái niệm “thành công” cũng có thể thay đổi: khi hiệu suất không còn do con người quyết định, khi nỗ lực không tỷ lệ thuận với phần thưởng, và khi không còn đáp án chuẩn cho mọi vấn đề.
Trong bối cảnh ấy, nếu một người không có nội lực đủ mạnh và khả năng tự định hướng, họ có thể rơi vào trạng thái lạc lối.
Bị trói bởi bản đồ cũ
Cần nhìn nhận một cách công bằng rằng phần lớn phụ huynh không hề vô trách nhiệm hay mù quáng. Ngược lại, họ là những người sẵn sàng hy sinh nhiều nhất cho con. Vấn đề nằm ở chỗ, “tấm bản đồ” duy nhất mà họ từng kiểm chứng lại thuộc về một thời đại đang dần lùi lại phía sau.
Sự giằng xé vì thế trở nên phổ biến: biết con mệt, biết thế giới thay đổi, nhưng không dám dừng lại vì không chắc đâu là hướng đi khác.
Điều quan trọng mà Elon Musk gợi mở không phải là một công thức nuôi dạy con mới, mà là một sự thay đổi nhận thức: thừa nhận tương lai không thể dự đoán chính là điểm khởi đầu của một trách nhiệm sâu sắc hơn.
Giáo dục cho tương lai: bớt "làm thay"
Giáo dục hướng tới tương lai không đồng nghĩa với buông xuôi, mà là giảm bớt việc cha mẹ quyết định thay con. Thay vì chỉ theo đuổi tỷ lệ đúng, cần bảo vệ năng lực hiểu và khả năng tự lựa chọn của trẻ.
Bởi tương lai sẽ không cho phép bất kỳ ai chạy thay người khác toàn bộ hành trình. Điều quan trọng không phải là con đi trên con đường có vẻ an toàn nhất, mà là khi mất bản đồ, con vẫn biết cách tự xác định phương hướng.
Thế giới sẽ không nương tay chỉ vì cha mẹ đã rất tận tâm. Và trong một thời đại biến động, điều nguy hiểm nhất có thể không phải là con đi sai đường, mà là cha mẹ đã đi thay con quá nhiều.
Nguồn: Sohu