Tháng Giêng – khi dư âm Tết Nguyên đán còn vương lại trong từng nếp nhà, người Việt lại truyền tai nhau một câu quen thuộc: “Cúng cả năm không bằng Rằm tháng Giêng”. Câu nói ấy được nhắc đi nhắc lại qua nhiều thế hệ, khiến không ít người băn khoăn: Vì sao chỉ một ngày rằm đầu năm lại được coi trọng đến vậy? Liệu đây chỉ là quan niệm dân gian hay ẩn chứa một tầng ý nghĩa văn hóa sâu xa hơn?
Ảnh minh hoạ
Rằm tháng Giêng – rằm đầu năm và vị trí đặc biệt trong tâm thức người Việt
Rằm tháng Giêng (15 tháng Giêng âm lịch) còn được gọi là Tết Nguyên tiêu hay Tết Thượng Nguyên. Theo thông tin từ trang Hội Di sản Văn hóa Việt Nam, đây là đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới âm lịch, đánh dấu sự khởi đầu trọn vẹn của một chu kỳ mới trong đời sống nông nghiệp và tâm linh.
Trên VietnamPlus, nhiều bài viết phân tích rằng tháng Giêng vốn được xem là tháng “khai xuân”, thời điểm con người gửi gắm ước vọng cho cả năm. Trong quan niệm dân gian, “đầu xuôi thì đuôi lọt”, khởi đầu thuận lợi, thành tâm sẽ mở ra một năm hanh thông, bình an. Chính vì thế, Rằm tháng Giêng – rằm đầu tiên của năm – được coi là thời khắc linh thiêng, hội tụ đủ yếu tố trời đất giao hòa.
Theo lý giải trên Lao Động, câu nói “Cúng cả năm không bằng Rằm tháng Giêng” không mang nghĩa phủ nhận các ngày cúng lễ khác trong năm, mà là cách nhấn mạnh tầm quan trọng của một thời điểm mở đầu. Một lễ cúng chu đáo, thành tâm trong ngày này được tin là sẽ đặt nền móng tinh thần cho suốt 12 tháng phía trước.
Ảnh PLO
Sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian và Phật giáo
Rằm tháng Giêng không chỉ gắn với tục thờ cúng tổ tiên mà còn mang đậm dấu ấn Phật giáo. Theo thông tin trên Wikipedia tiếng Việt, Tết Nguyên tiêu là lễ hội lớn đầu xuân ở nhiều quốc gia Á Đông, trong đó tại Việt Nam, ngày này gắn với phong tục đi chùa cầu an, tụng kinh, dâng hương.
Trong đời sống người Việt, bàn thờ gia tiên luôn là trung tâm tinh thần của gia đình. Vào Rằm tháng Giêng, nhiều gia đình chuẩn bị mâm lễ trang nghiêm để dâng lên tổ tiên, báo cáo những việc đã qua và cầu mong một năm mới thuận hòa. Song song đó, việc đi chùa đầu năm, dự lễ cầu an cũng trở thành nét đẹp văn hóa, thể hiện khát vọng hướng thiện, mong cầu “quốc thái dân an”.
Các nhà nghiên cứu văn hóa được trích dẫn trên VietnamPlus cho rằng chính sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian (thờ tổ tiên) và yếu tố Phật giáo (cầu an, làm việc thiện) đã khiến Rằm tháng Giêng có vị trí đặc biệt hơn so với những ngày rằm khác trong năm.
Ảnh minh hoạ
Nên làm gì trong ngày rằm đặc biệt này?
Từ các tài liệu văn hóa và bài viết trên Hội Di sản Văn hóa Việt Nam và Lao Động, có thể thấy những việc được khuyến khích trong ngày Rằm tháng Giêng đều xoay quanh hai chữ “thành tâm” và “hướng thiện”.
Trước hết là lau dọn bàn thờ, chuẩn bị mâm lễ gọn gàng, trang nghiêm. Mâm cúng không nhất thiết phải cầu kỳ, mâm cao cỗ đầy, điều quan trọng là sự chỉn chu và lòng kính trọng đối với tổ tiên.
Bên cạnh đó, nhiều gia đình lựa chọn đi chùa, dâng hương, cầu an cho bản thân và người thân. Tuy nhiên, các chuyên gia văn hóa cũng lưu ý việc thực hành tín ngưỡng cần đúng mực, tránh mê tín, tránh phô trương hình thức hoặc lãng phí.
Một nét đẹp khác thường được nhắc đến là làm việc thiện đầu năm: giúp đỡ người khó khăn, tham gia hoạt động từ thiện, hoặc đơn giản là giữ tâm an hòa, tránh xung đột. Theo quan niệm truyền thống, gieo một điều lành vào tháng Giêng chính là gieo hạt giống cho cả năm.
Ảnh minh hoạ
“Cúng cả năm không bằng Rằm tháng Giêng” vì thế không phải là lời khuyên chỉ cần chăm chút một ngày rồi lơ là những ngày khác. Đó là cách người xưa nhấn mạnh giá trị của sự khởi đầu. Một khởi đầu nghiêm túc, thành tâm sẽ giúp con người bước vào năm mới với tâm thế vững vàng và tích cực hơn.
Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều phong tục dần bị giản lược, Rằm tháng Giêng vẫn giữ được sức sống bền bỉ. Không chỉ là một nghi lễ, đó còn là dịp để mỗi người nhìn lại mình, gắn kết với gia đình và hướng về những điều thiện lành.
*Thông tin mang tính tham khảo, chiêm nghiệm