Trong tâm thức của người Việt, tháng Chạp hay còn gọi là tháng "Củ mật" là khoảng thời gian thiêng liêng nhất trong năm. Đó là lúc người ta tạm gác lại những bộn bề cơm áo gạo tiền để quay về với nguồn cội. Một trong những nghi thức quan trọng nhất không thể bỏ qua chính là Lễ Tạ mộ (hay còn gọi là Chạp mộ).
Đây không đơn thuần là việc dọn dẹp vệ sinh nơi an nghỉ của người đã khuất, mà là lời mời trân trọng nhất của con cháu mong đón gia tiên tiền tổ về vui vầy ba ngày Tết. Giữa đồng không mông quạnh, nén hương thơm thắp lên là sự ấm áp của tình thân.
Tuy nhiên, giữa đạo hiếu và những quy tắc tâm linh luôn có những lằn ranh cần lưu ý. Sắm lễ thế nào cho giản tiện mà vẫn trang nghiêm? Quy trình ra sao để không phạm úy? Hãy cùng lắng lại để chuẩn bị cho một lễ Tạ mộ vẹn tròn.
Ý nghĩa của Lễ Tạ mộ: Khi "trần sao âm vậy" không chỉ là lời nói
Người xưa vẫn dạy "Sống cái nhà, già cái mồ", ý nói ngôi mộ là ngôi nhà vĩnh hằng của người đã khuất. Sau một năm mưa nắng dãi dầu, cỏ cây mọc um tùm, đất đai có thể sụt lún, bát hương có thể phai màu, thì tháng Chạp là thời điểm thích hợp nhất để con cháu ra thăm nom, sửa sang lại "ngôi nhà" ấy cho ông bà tổ tiên được khang trang đón năm mới.
Hơn cả việc tu sửa vật chất, lễ Tạ mộ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc về lòng biết ơn. Đó là lúc con cháu báo cáo với tổ tiên những gì đã làm được trong năm qua, những buồn vui, được mất, và quan trọng nhất là lời mời thành tâm: "Tết này mời ông bà về ngự tại gia, sum vầy cùng con cháu". Sợi dây kết nối giữa hai thế giới âm - dương trong những ngày này dường như ngắn lại, ấm áp và linh thiêng hơn bao giờ hết.
Sắm lễ Tạ mộ: Cốt ở tấm lòng, chớ nệ mâm cao cỗ đầy
Nhiều gia đình trẻ ngày nay thường lúng túng khi sắm lễ, sợ thiếu thì các cụ quở, mà thừa thì lại lãng phí. Thực ra, lễ Tạ mộ cốt ở cái tâm sáng và lòng thành kính. Tùy vào điều kiện kinh tế và phong tục từng địa phương mà mâm lễ có thể to nhỏ khác nhau, nhưng tựu trung lại vẫn cần sự chỉn chu, sạch sẽ.
Thông thường, một mâm lễ đầy đủ sẽ bao gồm cả phần lễ chay và lễ mặn. Phần lễ thần linh (Thổ địa cai quản khu mộ) thường được chuẩn bị riêng hoặc đặt ở vị trí trang trọng nhất. Mâm cỗ mặn có thể là khoanh giò, đĩa xôi nếp dẻo thơm, con gà luộc vàng ươm hoặc đơn giản là một khoanh thịt lợn luộc. Đi kèm với đó không thể thiếu trầu cau tươi xanh, rượu trắng, nước sạch, trà thơm và một ít tiền vàng mã tượng trưng.
Hoa quả nên chọn những loại tươi ngon, màu sắc tươi sáng, tránh dùng hoa quả giả hay những loại quả có gai nhọn, mùi quá hắc. Đặc biệt, hoa cúc vàng đại đóa hay hoa hồng đỏ thường được ưu tiên bởi sắc màu ấm cúng, xua tan đi cái lạnh lẽo nơi nghĩa trang. Nếu gia đình có truyền thống Phật giáo hoặc muốn giản tiện, việc sắm lễ chay hoàn toàn với hương hoa, oản, trái cây cũng là điều rất đáng quý, miễn sao mọi thứ được bày biện gọn gàng, trang nghiêm trên đĩa sạch.
Quy trình hành lễ: "Kính thần rồi mới kính tổ"
Bước chân ra đến nghĩa trang dòng họ, điều đầu tiên cần nhớ là nguyên tắc "tiên chủ hậu khách", hay đúng hơn là phải xin phép quan Thổ thần Thổ địa – người cai quản cả khu đất ấy trước khi muốn động chạm hay dâng lễ lên gia tiên nhà mình.
Quy trình đúng chuẩn thường diễn ra theo trình tự: Trước hết, gia chủ bày lễ tại miếu Thổ thần (nếu có) hoặc sắp một đĩa lễ riêng để cúng Thần Linh. Sau khi thắp hương khấn vái, xin phép thần linh cho con cháu được vào thăm mộ, dọn dẹp và mời gia tiên về, lúc này mới bắt đầu quay sang phần mộ của dòng họ mình. Tại đây, con cháu sẽ bày biện lễ vật, thắp hương và đọc văn khấn mời vong linh người đã khuất về ăn Tết. Trong lúc chờ hương tàn, con cháu sẽ chia nhau đi dọn dẹp: Nhổ sạch cỏ dại mọc trùm lên mộ, đắp thêm đất vào những chỗ sụt lún, lau chùi bia mộ cho sáng rõ tên tuổi.
Một lưu ý nhỏ nhưng tinh tế là khi thắp hương, không chỉ thắp cho mộ phần nhà mình mà nên thắp thêm vài nén hương cho những ngôi mộ xung quanh hoặc những nấm mồ vô chủ lân cận. Đó gọi là chút lộc rơi lộc vãi, là tình người ấm áp chia sẻ với những vong linh cô quạnh, cũng là cách để tích thêm phúc đức cho con cháu.
Những điều kiêng kỵ tuyệt đối để tránh "rước họa vào thân"
Không gian nghĩa trang vốn mang nặng âm khí, vì vậy việc đi lại, nói năng cần hết sức cẩn trọng. Điều kiêng kỵ đầu tiên là về thời gian. Nên đi Tạ mộ vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, khi mặt trời còn sáng rõ, dương khí vượng. Tuyệt đối tránh đi quá sớm khi sương chưa tan hoặc quá muộn khi chiều tà, bởi lúc này âm khí nặng nề dễ khiến người đi lễ bị nhiễm lạnh hoặc gặp những điều không hay.
Về trang phục và thái độ, cần ăn mặc kín đáo, lịch sự, màu sắc nhã nhặn. Tuyệt đối không được cười đùa hô hố, gọi tên nhau í ới hay trêu chọc nhau giữa chốn linh thiêng. Đặc biệt, trẻ nhỏ hiếu động cần được nhắc nhở không chạy nhảy lung tung, không dẫm đạp lên mộ phần của người khác, dù là mộ vô chủ. Đối với phụ nữ mang thai, người đang ốm yếu, hoặc phụ nữ đang trong kỳ kinh nguyệt, lời khuyên chân thành từ các chuyên gia phong thủy là nên hạn chế ra mộ. Cơ thể những người này đang yếu hoặc không thanh tịnh, rất dễ bị nhiễm lạnh hoặc bị năng lượng xấu xâm nhập, gây ảnh hưởng đến sức khỏe và thai nhi.
Cuối cùng, sau khi hoàn tất việc Tạ mộ và trở về nhà, mọi người nên hơ người qua lửa ấm hoặc tắm rửa sạch sẽ, thay quần áo mới để rũ bỏ bụi bặm và hàn khí, trước khi bước vào nhà và tiếp tục sinh hoạt thường ngày. Tạ mộ là nét đẹp văn hóa, là bài học về lòng hiếu thảo, chỉ cần chúng ta làm với tất cả sự kính trọng và hiểu biết, thì đó sẽ là khởi đầu hoàn hảo cho một cái Tết đoàn viên, ấm cúng.
Lưu ý chọn hoa cắm mộ:
- Nên chọn: Hoa cúc vàng, hoa cúc trắng, hoa hồng, hoa lay ơn.
- Tránh chọn: Hoa ly (quan niệm ly tán), hoa phù dung (sớm nở tối tàn), hoa phong lan.
Chuẩn bị đồ tạ mộ:
- Ngoài vàng mã, hương hoa, nên mang theo một chiếc khăn sạch dùng riêng để lau bia mộ và một chai nước sạch.
- Không dùng nước bẩn hay khăn lau chung để vệ sinh mộ phần.