Trong quan niệm dân gian, tháng 12 Âm lịch – hay tháng Chạp – thường được nhắc đến như một khoảng thời gian "nhạy cảm", cần dè chừng đủ điều. Không ít người mặc nhiên cho rằng đây là tháng dễ gặp rủi ro, làm việc gì cũng phải kiêng kỵ. Tuy nhiên, khi nhìn lại dưới góc độ văn hóa và ngôn ngữ, các nhà nghiên cứu cho rằng cách hiểu này thực chất đã đi chệch khá xa so với ý nghĩa ban đầu của tên gọi "tháng Củ mật".
Ảnh minh họa
Theo VietnamPlus (Thông tấn xã Việt Nam), "Củ mật" thực chất là cách đọc chệch trong dân gian của từ Hán – Việt "cẩn mật". Trong tiếng Việt cổ, "cẩn mật" mang nghĩa thận trọng, giữ gìn, đề phòng những rủi ro có thể xảy ra. Qua thời gian, cách phát âm được dân gian hóa thành "Củ mật" – một cách gọi ngắn gọn, dễ nhớ và dễ truyền miệng.
Điều đáng nói là, nếu "cẩn mật" mang ý nghĩa nhắc nhở con người sống cẩn trọng hơn, thì về sau, nhiều người lại hiểu "tháng Củ mật" theo chiều hướng ngược lại: coi đây là tháng xấu, tháng dễ gặp chuyện không may. Sự đảo chiều trong cách hiểu ấy khiến một khái niệm vốn mang tính cảnh báo tích cực lại bị gắn với tâm lý lo sợ, né tránh.
Các nghiên cứu về phong tục cho thấy, tháng Chạp trong xã hội truyền thống là giai đoạn đặc biệt bận rộn. Đây là lúc người dân phải lo toan việc kết thúc năm cũ: thu xếp nợ nần, mua sắm Tết, chuẩn bị lễ lạt, đi lại nhiều hơn bình thường. Nhịp sống dồn dập khiến nguy cơ xảy ra sơ suất, va chạm hay mất mát tăng lên.
Ảnh minh họa
Báo Giáo dục & Thời đại dẫn ý kiến các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, trong bối cảnh ấy, việc dân gian gọi tháng Chạp là "tháng Củ mật" thực chất là một lời nhắc cộng đồng phải cẩn trọng hơn trong sinh hoạt, lời ăn tiếng nói và việc giữ gìn tài sản. Nói cách khác, đây là tháng cần tỉnh táo, chứ không phải tháng cần sợ hãi.
Cách gọi này phản ánh rõ tư duy thực tế của người Việt xưa: cộng đồng tự nhắc nhau bằng ngôn ngữ đời thường. Một cái tên vừa mang tính cảnh báo, vừa đủ gần gũi để ai cũng nhớ và tự điều chỉnh hành vi của mình.
Kinh nghiệm sống được "đóng gói" trong một cách gọi dân gian
Trong cuốn Việt Nam phong tục, học giả Phan Kế Bính từng chỉ ra rằng nhiều khái niệm dân gian không xuất phát từ mê tín, mà là kết tinh của kinh nghiệm sống lâu đời. Những cách gọi tưởng chừng đơn giản ấy thực chất hàm chứa các quy tắc ứng xử xã hội, được truyền từ đời này sang đời khác.
"Tháng Củ mật" cũng nằm trong mạch tư duy đó. Khi cuối năm là thời điểm dễ phát sinh rủi ro, việc nhấn mạnh sự "cẩn mật" giúp cộng đồng tự bảo vệ mình. Tuy nhiên, theo thời gian, khi bối cảnh xã hội thay đổi, ý nghĩa gốc dần bị phai mờ, nhường chỗ cho những diễn giải mang màu sắc kiêng kỵ.
Các nhà nghiên cứu cho rằng, nếu hiểu đúng, "tháng Củ mật" không hề mâu thuẫn với tinh thần đón Tết hay khép lại năm cũ. Ngược lại, đó là lời nhắc sống chậm lại, chắc chắn hơn, để mọi việc được trọn vẹn trước khi bước sang năm mới.
Ảnh minh họa
Ngày nay, khi đời sống hiện đại vẫn khiến cuối năm trở thành giai đoạn bận rộn, tinh thần của "tháng Củ mật" vẫn còn nguyên giá trị. Điều quan trọng là hiểu đúng: đây không phải tháng xấu, mà là tháng cần cẩn trọng hơn bình thường.
Thay vì lo lắng mơ hồ, cách tiếp cận hợp lý hơn là xem "tháng Củ mật" như một lời nhắc tỉnh táo từ người xưa – nhắc con cháu giữ gìn, đề phòng, để năm cũ khép lại an toàn và năm mới bắt đầu trong tâm thế vững vàng hơn.
Thông tin trong bài mang tính tham khảo, chiêm nghiệm