Trong văn hóa của người Việt, "Đất có Thổ Công, sông có Hà Bá", mỗi mảnh đất chúng ta đang sinh sống, làm việc đều có những vị thần cai quản, giữ gìn. Khi những ngày cuối năm cận kề, giữa guồng quay hối hả của việc dọn dẹp nhà cửa và mua sắm, lễ cúng tạ đất trở thành một điểm lặng tâm linh quan trọng.
Đây không đơn thuần là một thủ tục khô khan, mà là dịp để mỗi người bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với long mạch, thần linh và cả những mạch ngầm bình yên đã nuôi dưỡng tổ ấm của mình trong suốt 365 ngày qua, cầu mong một năm mới vạn sự khởi đầu nan, an lành và may mắn.
Mảnh đất không chỉ là nơi để ở, đó là "người bảo vệ" thầm lặng
Người Việt mình vốn dĩ rất trọng tình nghĩa, không chỉ giữa người với người mà còn là sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên, vạn vật. Bạn cứ thử ngẫm mà xem, mảnh đất nơi chúng ta đặt ngôi nhà, dù là nhà đất hay căn hộ chung cư, chính là nơi che mưa chắn nắng, là nơi chứng kiến mọi buồn vui, thăng trầm của các thành viên trong gia đình. Theo quan niệm dân gian, mỗi vùng đất đều có vị thần Thổ Công (hay còn gọi là Thổ Địa) cai quản.
Ngài không chỉ giữ đất, ngăn chặn các luồng khí xấu hay những vong linh không tốt xâm nhập vào nhà, mà còn điều hành phúc lộc của gia đình đó. Lễ cúng tạ đất cuối năm, hay còn gọi là lễ tạ Thần linh Thổ địa, chính là một lời chào, một lời cảm ơn và cũng là một bản báo cáo ngắn gọn của gia chủ gửi đến vị "vị thần bảo hộ" này.
Khi chúng ta hiểu rằng mình đang sống trên một mảnh đất có linh tính, sự trân trọng sẽ tự nhiên nảy sinh. Cúng tạ đất vì thế mang một màu sắc rất nhân văn, nó nhắc nhở chúng ta về đạo lý "uống nước nhớ nguồn", rằng không có thành công hay sự bình yên nào tự nhiên mà đến, tất cả đều nhờ sự giao hòa giữa nhân - địa - thiên.
Tại sao phải là dịp cuối năm và ý nghĩa thực sự đằng sau làn khói hương?
Nhiều người thường thắc mắc tại sao không tạ đất vào đầu năm hay giữa năm mà lại tập trung vào những ngày tháng Chạp. Thực tế, cuối năm là thời điểm khép lại một chu kỳ, là lúc chúng ta nhìn lại những gì đã qua để chuẩn bị cho một khởi đầu mới. Việc cúng tạ đất lúc này mang ý nghĩa "tống cựu nghinh tân" – tiễn đưa những điều cũ kỹ, không may và mời gọi những năng lượng tươi mới.
Trong tâm thức của người xưa, việc làm này giúp làm sạch phần tâm linh của ngôi nhà, làm vững thêm long mạch. Khi gia chủ thành tâm làm lễ, tâm hồn họ cũng trở nên nhẹ nhàng hơn, cảm giác như mọi vướng mắc trong năm được tháo gỡ, tạo nên một tâm thế vững vàng để đón Tết.
Đôi khi, giữa cuộc sống hiện đại đầy áp lực, việc đứng trước bàn thờ, thắp một nén nhang thơm và lầm rằm lời khấn tạ đất chính là lúc chúng ta được sống chậm lại, kết nối lại với gốc rễ của mình. Đó là lúc ta nhận ra giá trị của sự "an cư lạc nghiệp", có nơi để về đã là một hạnh phúc to lớn, và mảnh đất này xứng đáng nhận được một lời tri ân chân thành nhất.
Lễ vật không quan trọng bằng sự thành tâm và lối sống tử tế
Có một hiểu lầm khá phổ biến là lễ cúng tạ đất phải linh đình, gà to, xôi đầy hay vàng mã rình rang thì mới được phù hộ. Thực ra, cái hồn của phong tục này nằm ở hai chữ "Thành Tâm". Tùy vào hoàn cảnh và điều kiện của từng gia đình, mâm cỗ có thể là mâm lễ mặn với gà luộc, chân giò, hoặc đơn giản chỉ là mâm ngũ quả, hoa tươi, trầu cau và chén nước trong. Quan trọng nhất là sự trang nghiêm và lòng biết ơn của người đứng lễ.
Người xưa thường dạy rằng, thần linh không "ăn" lễ vật, mà "quét" qua lòng người. Một người sống đức độ, biết yêu thương gia đình và giữ gìn ngôi nhà sạch sẽ, ngăn nắp thì dù lễ mỏng, lòng thành ấy vẫn thấu tận trời xanh. Ngược lại, nếu chỉ coi đây là một thủ tục để đổi chác lấy sự giàu sang mà tâm địa không sáng, thì lễ vật có cao sang đến mấy cũng bằng thừa. Vì vậy, khi chuẩn bị lễ tạ đất, hãy dành thời gian dọn dẹp nhà cửa cho gọn gàng, lau chùi bàn thờ sạch sẽ, để không gian sống luôn tràn đầy sinh khí. Đó chính là cách tạ đất thiết thực và ý nghĩa nhất.
Cuối cùng, lễ cúng tạ đất còn gửi gắm mong ước về một tương lai tốt đẹp hơn. Sau khi đã tạ ơn cho những gì đã nhận được, gia chủ thường cầu xin các vị Thần linh tiếp tục phù hộ cho gia đình trong năm mới: Sức khỏe dồi dào, công việc thuận lợi, con cái chăm ngoan và nhà cửa êm ấm. Đây là một liệu pháp tinh thần vô cùng hiệu quả, giúp con người có thêm niềm tin và động lực để phấn đấu. Khi ta biết ơn mảnh đất mình đang ở, ta sẽ có xu hướng chăm chút cho nó hơn, sống hòa hợp với hàng xóm láng giềng hơn, từ đó tạo nên một môi trường sống lành mạnh.
Lễ tạ đất cuối năm, vì thế, không hề cũ kỹ hay mê tín dị đoan, mà nó là một sợi dây liên kết vô hình nhưng bền chặt, nối liền quá khứ và hiện tại, nối liền con người với tâm linh, để mỗi bước chân chúng ta đi trên mảnh đất đời mình đều cảm thấy vững chãi và an yên. Hãy để nghi thức này trở thành một nét đẹp trong nếp sống của gia đình bạn, để mỗi độ Tết đến xuân về, lòng người lại rộng mở, ấm áp như chính mảnh đất hiền hòa đang nâng đỡ chúng ta.