Tháng Chạp về, nhiều gia đình tất bật lau dọn bàn thờ để chuẩn bị đón năm mới. Trong lúc bao sái, không ít người băn khoăn: lỡ tay làm xê dịch bát hương có ảnh hưởng gì không, có “phạm” điều kiêng kỵ nào theo quan niệm Á Đông?
Bàn thờ là không gian linh thiêng trong mỗi gia đình Việt, nơi thể hiện đạo hiếu và sự kết nối tinh thần với tổ tiên. Bởi vậy, những thao tác trong quá trình lau dọn thường được thực hiện rất cẩn trọng. Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu văn hóa và nhiều nguồn báo chí chính thống, việc lỡ xê dịch bát hương khi lau dọn không đồng nghĩa với điều xấu, nếu xuất phát từ mục đích giữ gìn sự trang nghiêm.
Ảnh minh họa
Xê dịch bát hương: quan niệm dân gian nói gì?
Theo phân tích của các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, bát hương được coi là “trung tâm” của bàn thờ nên dân gian hình thành quy ước hạn chế di chuyển. Quy ước này nhằm nhắc nhở con cháu làm việc thờ cúng với thái độ kính cẩn, chứ không phải cấm kỵ tuyệt đối.
Nhiều bài viết trên các báo chính thống như Báo Văn Hóa, Sức khỏe & Đời sống cho biết: trong quá trình lau dọn cuối năm, nếu vô ý chạm hoặc xê dịch bát hương, gia chủ chỉ cần đặt lại ngay ngắn, không cần hoảng sợ hay suy diễn theo hướng tai ương. Điều được nhấn mạnh là tâm thế khi làm – sự tôn trọng và thành tâm – quan trọng hơn bản thân việc “động – tĩnh” của đồ thờ.
Một số học giả cũng lưu ý rằng, trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, không có khái niệm trừng phạt vì sơ suất ngoài ý muốn. Việc thắp hương khấn báo ngắn gọn, nếu gia chủ thấy chưa yên tâm, mang ý nghĩa an ủi tinh thần và giữ phép kính lễ, chứ không phải nghi thức bắt buộc.
Ảnh minh họa
Theo các nguồn tư liệu văn hóa, lễ an vị bát hương chỉ áp dụng trong những trường hợp như lập bát hương mới, thay bát hương, hoặc di chuyển bàn thờ sang vị trí khác. Với trường hợp xê dịch nhẹ khi lau dọn, chuyên gia cho rằng không cần thiết làm lễ cầu kỳ hay mời thầy cúng, tránh sa vào mê tín.
Lưu ý khác khi lau dọn bàn thờ dịp cuối năm
Bên cạnh câu chuyện bát hương, gia đình cũng cần ghi nhớ 1 số lưu ý khác khi lau dọn ban thờ hay khu vực thờ vào dịp cuối năm, chuẩn bị đón năm mới này. Trước hết, thời điểm được nhiều gia đình lựa chọn là sau ngày 23 tháng Chạp, khi đã tiễn Ông Công Ông Táo. Tuy nhiên, không bắt buộc đúng một ngày cố định; quan trọng là thuận tiện và trang nghiêm.
Trước khi lau dọn, gia chủ nên thắp hương xin phép tổ tiên. Đây là nghi thức mang tính biểu trưng, giúp người thực hiện giữ được sự tôn kính và an tâm về mặt tinh thần. Khi vệ sinh đồ thờ, ưu ý không dùng nước bẩn hay khăn lau sinh hoạt hằng ngày. Nhiều gia đình dùng nước ấm sạch; một số theo tập quán dân gian sử dụng nước ngũ vị hương hoặc rượu gừng. Dù cách nào, yếu tố cốt lõi vẫn là sự sạch sẽ.
Ảnh minh họa
Với việc rút chân hương, khuyến cáo các gia chủ hãy làm nhẹ nhàng, giữ lại số lượng vừa phải. Tro thừa không nên đổ bừa bãi mà được gói sạch, thả xuống sông suối sạch hoặc gốc cây, thể hiện sự trân trọng. Ngoài ra, theo quan niệm dân gian, không nên lau dọn bàn thờ quá muộn vào ban đêm. Ban ngày được coi là thời điểm sáng sủa, thuận lợi, phù hợp với không gian thờ tự.
Sau khi hoàn tất, gia chủ có thể thắp hương báo cáo đã dọn dẹp xong, sắp xếp lại đồ thờ ngay ngắn. Đây là bước khép lại mang tính nghi lễ, không bắt buộc nhưng phổ biến trong đời sống văn hóa.
Tóm lại, việc lỡ tay làm xê dịch bát hương khi lau bàn thờ không phải điều đáng lo. Điều cần tránh là tâm lý sợ hãi thái quá, chạy theo những lời đồn đoán mê tín. Giữ bàn thờ sạch sẽ, trang nghiêm và thực hiện với lòng kính trọng mới là giá trị cốt lõi của phong tục thờ cúng tổ tiên – nét đẹp đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ trong đời sống người Việt.